آيه در اصل اين گونه بوده است : « فلمّا نجاهم إلى البرّ انقسموا قسمين فمنهم مقتصد و منهم غير ذلك » ، بنابراين جواب از قسم اول است كه جواب جمله فعليه ماضويه است و فاء داخل بر جمله اسميه ، فاء تفريع است كه « قسمين » را شرح مىدهد . و في آية المضارع : و در آيه‌اى كه ابن عصفور ادعا كرده بود كه جواب فعل مضارع است نحويون جواب داده‌اند كه فعل مضارع جواب نيست بلكه جواب يا : 1 - جمله « جاءته البشرى » است كه در اين احتمال واو زائده است است و جملهء « يجادلنا » حال از مفعول « جاءته » است و يا : 2 - جواب محذوف « أقبل » است كه « يجادلنا » حال از فاعل آن است و واو عاطفه بوده و جمله « جاءته البشرى » را عطف بر جمله شرط مىكند . الثالث : قسم سوم « لمّ » اين است كه حرف بوده و از ادات استثناء و به معناى « إلّا » مىباشد و در اين صورت بر دو جمله داخل مىشود : 1 - جملهء اسميه ، مانند آيهء شريفهء : إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ ( الطارق / 4 ) البته در قراءت كسانى مانند ابو جعفر و ابن عامر و عاصم و حمزه « 1 » كه ميم « لمّا » را تشديد مىدهند كه در اين صورت « إن » نافيه است نه در قراءت قرّايى كه با تخفيف قراءت مىكند كه در اين صورت « إن » مخففه از ثقيله است و « ما » در « لما » موصوله بوده و لام آن لام فارقه است . 2 - جمله فعليه ماضويه لفظى كه داراى معناى مضارع است ، مانند : « أنشدك اللّه لمّا فعلت » يعنى « تو را به خدا قسم مىدهم كه من چيزى از تو نمىخواهم مگر كارى كه تو در آينده انجام مىدهى » . بايد دانست كه معناى حقيقى « أنشدك اللّه » عبارت است از « أسألك باللّه » و لكن چون « لمّا » ادات استثنا بوده و در اينجا استثناى مفرغ است و اين نوع استثنا در جمله منفى كثيرا مىآيد ، جمله به تأويل نفى برده مىشود و گفته شده است معناى مثال اين گونه « ما أسألك إلّا فعلك » مىباشد .

--> ( 1 ) - مجمع البيان : 5 / 470 .